Feminisme wrapped 2025
Wat voor jaar was het voor vrouwenrechten?
Lieve lezer van Onder de Loeb,
De top-tien-terugkijk-lijstjes vliegen ons dezer dagen om de oren. De beste podcasts, films, gerechten, babynamen, de kleur van het jaar, you name it. En natuurlijk Spotify Wrapped, het jaarlijkse moment waarop je ontdekt dat je twaalf uur van je leven hebt besteed aan één nummer van Gerard Joling en daar nu moreel eigenaarschap over moet nemen.
Ik dacht: laten we dat eens doen met iets dat er wél toe doet.
Welkom bij Feminisme Wrapped 2025, een overzicht van wat er dit jaar gebeurde op het gebied van vrouwenrechten en gendergelijkheid in Nederland. Wat waren de tracks die op repeat stonden? Welke momenten waren luid en onmiskenbaar? En welke gebeurtenissen waren minstens zo belangrijk, maar verdwenen geruisloos uit de timeline?
Dus, pak een kop koffie (of iets sterkers), ga er lekker voor zitten, en laat mij je leiden door dit bizarre feministische jaar, waarin bleek dat vrouwenrechten nooit vanzelfsprekend zijn.
Ben je nieuw hier doordat iemand dit doorstuurde? Welkom! Dit is Onder de Loeb, de grootste feministische Substack van Nederland. Ik ben Lisa Loeb, cabaretier en schrijver, en momenteel werk ik aan mijn nieuwe boek en cabaretshow Fopfeminisme, waarin ik het sprookje fileer dat Nederland een geëmancipeerd, gendergelijk gidsland is, terwijl de positie van de Nederlandse vrouw steeds meer onder druk komt te staan. Daarnaast schrijf ik deze Substack over alles rond vrouwenrechten, emancipatie en feminisme.
Abonneer gratis via de knop hieronder als je op de hoogte wilt blijven:
Oké. Koptelefoon op. Dit is Feminisme Wrapped 2025.
🎧 Succesvolste comeback: Dolle Mina (55th Anniversary Edition)
In 2025 maakten de Dolle Mina’s hun comeback. Op 23 januari werd er opnieuw, symbolisch, een korset verbrand bij het monument van Wilhelmina Drucker in Amsterdam. Exact 55 jaar na de oorspronkelijke acties. Niet als nostalgische reünie, maar als startschot.
De boodschap was glashelder: als een actiegroep uit 1970 anno 2025 weer noodzakelijk is, dan is dat geen romantisch eerbetoon aan het verleden, maar een keiharde diagnose van het heden. De Dolle Mina’s presenteerden zich opnieuw als beweging die strijdt voor de positie van vrouwen en gendergelijkheid, omdat die strijd simpelweg nog niet voorbij is.
En dat bleef het hele jaar voelbaar.
In juli voerden de Dolle Mina’s actie bij een anti-abortusconferentie van 40 Days for Life in de RK Sint-Agneskerk in Amsterdam. Door zélf te ‘waken’ bij de conferentie spiegelden zij het gedrag van een beweging die elk najaar dagenlang bij abortusklinieken staat.
Later dit jaar liet Dolle Mina zien dat ongelijkheid zich ook afspeelt in ogenschijnlijk kleine, alledaagse dingen. Op de Tilburgse kermis protesteerden zij tegen betaalde zittoiletten voor vrouwen, terwijl tientallen urinoirs gratis waren. Met linten om de plaskruizen werd het probleem in één oogopslag duidelijk. Het resultaat volgde snel: na het protest werden alle toiletten gratis.
In augustus verplaatste de strijd zich naar de straat. In meerdere steden organiseerden de Dolle Mina’s nachtelijke fietstochten om aandacht te vragen voor vrouwenveiligheid. De actie liet zien hoe structureel onveiligheid de bewegingsvrijheid van vrouwen beperkt.
De meest recente actie was op 21 december, de kortste dag van het jaar. In zestien steden, waaronder Amsterdam, Utrecht, Den Haag, Rotterdam, Arnhem en Groningen, werden donkere tunnels en onveilige plekken omgetoverd tot ‘gezellige woonkamers’. Lampjes, vloerkleden en muziek maakten één punt glashelder: onveiligheid is geen natuurverschijnsel, maar een gevolg van keuzes in inrichting en beleid.
Als 2025 ons één ding geleerd heeft, is het wel dat de terugkeer van de Dolle Mina’s keihard nodig is. Iedereen kan een Dolle Mina worden, ik ben er zelf ook een! Meld jij je ook aan?
🧐 Meest zelfverzekerd gedraaide nummer: Gidsland (op de melodie van 15 miljoen mensen)
Een van de hoofdthema’s in mijn boek Fopfeminisme is het feit dat Nederland zichzelf als een gidsland ziet op het gebied van vrouwenrechten, terwijl we wereldwijd steeds verder afzakken op indices die gendergelijkheid meten. Dat dit hardnekkige zelfbeeld blijft bestaan, werd al vroeg in januari 2025 pijnlijk duidelijk.
In een Kamerbrief van 28 januari 2025 staat namelijk letterlijk:
“Gelijke behandeling, gelijke kansen en veiligheid voor iedereen staan in ons land niet ter discussie.”
Ja, het staat er echt. Een statement dat zegt: we zijn er al, dus we hoeven niet meer te werken aan gendergelijkheid en het stoppen van discriminatie.
Ter context: deze zin staat in een Kamerbrief over de internationale inzet van Nederland voor gendergelijkheid en vrouwenrechten, waarin Nederland zich nadrukkelijk positioneert als voortrekker. In die brief staat ook letterlijk: “Daar staan wij als land wereldwijd om bekend en daar zetten we ons ook internationaal voor in.” Terwijl de staat van gendergelijkheid in eigen land onbesproken blijft en steeds slechter wordt, wordt internationaal wel zelfverzekerd de toon gezet. Dat is alsof je bij je eerste ski-les beide benen breekt en daarna besluit dat jij de instructeur bent.
Dit is fopfeminisme in zijn zuiverste vorm. Een officiële zelfbeschrijving die het probleem vooraf oplost, zodat elk tegenbewijs automatisch klinkt als gezeur, in plaats van wat het werkelijk is: feiten. Want als je iets “niet ter discussie” noemt, hoef je het nooit meer te bewijzen.
En zo werd dit de meest zelfverzekerd gedraaide track van het jaar.
🔥 Hardste disstrack: “Geen recht op gratis anticonceptie.”
Op 21 februari 2025 oordeelde de Hoge Raad dat de Staat niet verplicht is anticonceptie kosteloos te maken voor vrouwen boven de 18.
De kernzin (droog, maar vernietigend):
“Er bestaat geen recht op kosteloze anticonceptie.”
“Er bestaat geen recht” klinkt neutraal, maar betekent juridisch iets heel specifieks: dit is nooit als recht vastgelegd. Niet omdat het onmogelijk is, maar omdat de wetgever ervoor heeft gekozen het niet te regelen.
Het probleem is dus niet alleen dat anticonceptie niet volledig wordt vergoed. Het probleem is dat de verantwoordelijkheid voor het voorkomen van zwangerschap wordt geïndividualiseerd, en dat de kosten daarvan in de praktijk vrijwel volledig bij vrouwen terechtkomen. De Staat zegt hier feitelijk: dit is jouw lichaam, jouw keuze, jouw kosten.
Dat klinkt als neutraliteit, maar het is het tegenovergestelde. Want zwangerschap, anticonceptie en de gevolgen daarvan zijn allesbehalve gelijk verdeeld. Door te doen alsof dat wél zo is, wordt ongelijkheid niet opgelost, maar georganiseerd.
Dit is geen neutraal beleid.
Dit is beleid dat doet alsof ongelijkheid niet bestaat, en haar daardoor in stand houdt. Deze uitspraak betekent dat vrouwen de financiële last van anticonceptie blijven dragen. Dit raakt vooral vrouwen in kwetsbare financiële posities en versterkt economische ongelijkheid tussen mannen en vrouwen.
💚 Grootste hit: Feminist March (Live in Amsterdam)
Op 8 maart, Internationale Vrouwendag, vond de jaarlijkse Feminist March plaats, met de grootste opkomst tot nu toe: ongeveer 20.000 mensen liepen mee.
Het thema was The Future is Feminist. Geen loze slogan, maar een samenvatting van alles wat in 2025 onder druk stond. Abortusrechten. Femicidecijfers die al jaren niet dalen. Ongelijke kansen op de arbeidsmarkt. De zorgen die je het hele jaar door in rapporten en rechtszaken zag terugkomen, stonden hier duidelijk op protestborden geschreven. “Abortus in de grondwet.” “Kwaad op het patriarchaat.” “Mansplain anders ff waarom ik hier sta.”
Volgens de organisatie liet de massale opkomst zien dat feminisme “relevanter is dan ooit”. En dat voelde je. Niet als euforie, maar als collectieve alertheid. Dit was geen feest omdat het goed gaat, maar omdat veel mensen hetzelfde zien gebeuren en weigeren te doen alsof het normaal is.
De massale opkomst is geen detail. In een tijd waarin vrouwenrechten institutioneel onder druk staan, is massale aanwezigheid een vorm van tegenspraak.
🤥 Eindeloos op repeat: abortus problematiseren
In februari en maart 2025 (hoewel het meer voelde als 1953) dienden onder meer SGP en BBB moties in die de toegang tot abortuszorg zouden inperken. Niet met één groot verbod, maar via omwegen.
Zo lag er een voorstel om vrouwen te verplichten hun redenen voor een abortus te laten registreren, wat natuurlijk compleet indruist tegen het recht op privacy rond medische ingrepen, en waarmee de overheid zich direct gaat bemoeien met wat jij met jouw baarmoeder doet. Een andere motie wilde opnieuw kijken naar de afgeschafte verplichte bedenktijd, ondanks jarenlang onderzoek dat laat zien dat die bedenktijd betuttelend is en onnodig is. En weer een andere motie probeerde de wet vervroegd te evalueren, niet om de kwaliteit van zorg te toetsen, maar om stijgende aantallen abortussen te problematiseren.
Volgens expertisecentrum Rutgers waren deze moties zorgwekkend, precies omdat ze allemaal hetzelfde deden: de zeggenschap van vrouwen over hun eigen lichaam opnieuw ter discussie stellen. Niet frontaal, maar stapsgewijs. En dat is hoe rechten meestal verdwijnen: niet als een harde klap, maar als haarscheurtjes in een glas.
De meeste moties haalden het niet, maar het recht op abortus was opnieuw ‘een discussie’ geworden. Maar het verhaal stopte daar niet.
Later dit jaar stemde een Kamermeerderheid tegen een motie om abortus als mensenrecht te verankeren op Europees niveau. Tot zover Nederland als gendergelijk gidsland.
Abortusartsen en gynaecologen trokken aan de bel in vakblad Medisch Contact. Zij herkenden het patroon maar al te goed. Het tornen aan abortuswetgeving begint zelden met een verbod. Het begint met vragen. Met registreren. Met onderzoeken. Met zogenaamd neutrale voorstellen die suggereren dat er “iets niet goed gaat”.
Wat in de Kamer wordt verkocht als zorgvuldigheid, voelt in de spreekkamer als wantrouwen. Tegen vrouwen. Tegen artsen. Tegen zorg. Abortus werd opnieuw neergezet als iets dat verklaard, verantwoord en gecontroleerd moet worden. En vergeet niet: abortus staat nog altijd in het wetboek van strafrecht en is daardoor extra kwetsbaar.
En zo bleef dit nummer in 2025 eindeloos terugkomen.
🔁 Default track: Deeltijd is een ‘keuze’
Op 10 juni 2025 publiceerde het Sociaal en Cultureel Planbureau een onderzoek onder werkgevers. De conclusie was ongemakkelijk simpel: vrouwen krijgen relatief vaak deeltijdbanen aangeboden. Niet alleen vanwege de aard van het werk, maar ook vanwege aannames van werkgevers. Dat vrouwen het merendeel van de zorgtaken op zich nemen. Dat parttime voor hen ‘logischer’ is.
Een van de kernmechanismen die ik in Fopfeminisme beschrijf, is hoe structurele ongelijkheid wordt gepresenteerd als persoonlijke voorkeur. Dit is daar een schoolvoorbeeld van. Want hoe vrij is de keuze om als vrouw parttime te werken, als het aanbod al voor je is ingekaderd voordat jij überhaupt iets kunt kiezen?
Dat dit frame niet klopt, blijkt ook aan de andere kant van de arbeidsmarkt. Volgens cijfers van de FNV willen 209.000 deeltijdwerkende vrouwen juist méér uren werken. Deeltijd is dus lang niet altijd een wens, maar vaak genoeg iets dat voor deze vrouwen besloten wordt of het standaardaanbod is.
Het SCP laat zien dat deze aannames vaak niet aansluiten bij wat werknemers zelf willen. Lang niet alle vrouwen werken deeltijd vanwege zorgtaken, en het overgrote deel van de werknemers – vrouwen én mannen – wil liever meer uren of een vast contract. Toch blijven deeltijd en flex structureel aangeboden aan dezelfde groepen.
Dit is geen verhaal over individuele voorkeuren, maar over ontwerp. Over een arbeidsmarkt die eerst voorsorteert, en daarna zegt: je had toch ook gewoon anders kunnen kiezen?
⏸️ Advertentie (je Spotify Premium is verlopen)
Voordat we naar de grootste chart drop van 2025 gaan, even een reclameblok.
In mijn vorige substack kondigde ik aan dat mijn boek Fopfeminisme op 17 mei 2026 uitkomt en dat ik die dag ook in première ga in theater DeLaMar met het gelijknamige cabaretcollege. En het is ongelooflijk maar waar: jullie hebben na deze e-mail zo snel en zo massaal kaarten gekocht dat de show binnen een week uitverkocht was!
Daarom speel ik op 17 mei om 19.00 uur een extra Fopfeminisme show! De kaartverkoop is daarvan pas net begonnen maar loopt opnieuw weer heel hard. Dus, wil je erbij zijn? Wacht dan niet te lang met kaarten kopen.
Na afloop van de voorstelling signeer ik het gelijknamige boek in de foyer en heffen we het glas met elkaar op het einde van het patriarchaat.
Oké. Terug naar de cijfers.
📉 Biggest chart drop: Nederland keldert 15 plekken op de index voor gendergelijkheid
In juni kwam het Global Gender Gap Report 2025 van het World Economic Forum uit, de index die gendergelijkheid wereldwijd meet. Nederland kelderde 15 plekken naar plek 43. En het meest bizarre? Er was totaal geen ophef. Het bleef volstrekt stil. Geen grote krantenartikelen, geen gesprekken aan de talkshowtafels, geen spoeddebat in de Kamer. Terwijl Nederland inmiddels ver onder landen bungelt die we jarenlang de maat namen over emancipatie. We zijn door zo’n beetje iedereen ingehaald, en staan nu zelfs een plek lager dan Amerika, waar Trump vrouwenrechten zo ver terugdraait dat de dinosaurussen inmiddels weer in beeld zijn.
Ik schreef er eerder deze Substack over:
Deze daling gaf duidelijke cijfers en een feitelijke onderbouwing aan wat velen van ons al zo lang voelen: we stagneren niet - we gaan aantoonbaar achteruit.
🚨 Unskippable: Geweld tegen vrouwen
De zomer van 2025 werd een breekpunt als het gaat om geweld tegen vrouwen. Niet door één incident, maar door een opeenstapeling die niet langer te negeren was.
In augustus werd de 17-jarige Lisa uit Abcoude vermoord. Haar dood raakte een snaar, maar stond niet op zichzelf. In diezelfde periode werden meerdere vrouwen slachtoffer van extreem geweld: femicide, zware mishandeling, seksueel geweld, vaak door (ex-)partners. En dit zijn alleen de gevallen die we kennen omdat ze het nieuws haalden. De meest onveilige plek voor Nederlandse vrouwen is achter de eigen voordeur.
Wat volgde, was als een collectief ontwaken.
In augustus gingen in Rotterdam en Groningen honderden, later duizenden mensen de straat op in protestmarsen tegen femicide. De campagne Wij eisen de nacht op maakte zichtbaar wat al jaren werd gezegd: vrouwen voelen zich niet veilig, en dat is geen individuele angst maar een structureel probleem. Door het hele land verschenen billboards met één simpele eis: laat vrouwen veilig thuiskomen.
Ook organisaties als Dolle Mina eisten dat femicide en psychische mishandeling als afzonderlijke misdrijven worden opgenomen in het Wetboek van Strafrecht. Niet langer behandelen als losse tragedies, maar erkennen als patroon.
En dat patroon is al jaren zichtbaar in de cijfers.
Eens in de acht dagen wordt in Nederland een vrouw vermoord door een (ex)-partner en dat cijfer daalt al jaren niet, ondanks dat de totale moordcijfers in Nederland in dezelfde periode wel gedaald zijn.
Jaarlijks worden 1,3 miljoen mensen van 16 jaar en ouder slachtoffer van huiselijk geweld. 45 procent van alle vrouwen in Nederland maakt fysiek of seksueel geweld mee. 1 op de 8 vrouwen wordt slachtoffer van verkrachting. Bij het Centrum Seksueel Geweld in Amsterdam steeg het aantal meldingen in 2025 met 20 procent.
En dit zijn alleen de mensen die in cijfers terechtkomen. Hoeveel vrouwen blijven thuis. Zwijgen. Melden niets. Worden nooit onderdeel van een dataset.
Op 18 december kondigde het kabinet eindelijk aan dat er een Nationaal Coördinator Geweld tegen Vrouwen en Huiselijk Geweld komt, samen met een nationaal actieplan en een verkenning van één onafhankelijk meldnummer.
Dat is een begin.
Maar erkenning is geen bescherming.
De vraag voor 2026 is dan ook of deze aandacht voor de veiligheid van vrouwen zich eindelijk vertaalt in mandaat, budget en wetgeving. Want geweld tegen vrouwen is geen incident. Het is een structurele realiteit.
📈 Highest new entry: aantal vrouwen in de Tweede Kamer
Sinds de verkiezingen van 29 oktober 2025 telt de Tweede Kamer 65 vrouwen, oftewel 43,3 procent van alle zetels. Het hoogste aandeel sinds vrouwen in 1918 verkiesbaar werden. Dat is aantoonbare vooruitgang, maar er zit helaas een ‘maar’ bij.
Vijf vrouwen kwamen via voorkeursstemmen in de Kamer, volledig volgens de geldende kiesregels. Zij kregen meer stemmen dan hoger geplaatste kandidaten, en kwamen daardoor alsnog in de Kamer. Kiezers maakten bewust gebruik van het systeem om de samenstelling van de Kamer te beïnvloeden. Dat is geen omzeiling van de democratie, dat is democratie. Dit resulteerde erin dat er bij D66 1 vrouw in de kamer kwam die lager op de lijst stond dan het aantal zetels, en bij GroenLinks-PvdA zelfs 4 vrouwen.
Ongeveer 650.000 mensen stemden strategisch om meer vrouwen verkozen te krijgen, uit het besef dat vertegenwoordiging ertoe doet. Dit is grotendeels de verdienste van het geweldige Stem op een Vrouw, dat zich al jarenlang inzet voor meer gendergelijkheid in de politiek. En laten we wel wezen: we zitten nog bij lange na niet op 50/50 vertegenwoordiging.
Maar vrijwel direct na deze uitslag ontstond er frictie.
Een mannelijke kandidaat van GroenLinks-PvdA, Wimar Bolhuis, schreef op LinkedIn dat hij zijn zetel misliep doordat anderen via voorkeursstemmen verkozen werden. Hij benadrukte geen slachtoffer te zijn en feliciteerde de gekozen kandidaten, maar gaf ook aan dat deze uitkomst voor hem “niet lekker voelde” en vragen opriep over representatie en gelijkheid.
Wel apart dat representatie en gelijkheid de afgelopen 107 jaar kennelijk geen punt waren voor de heer Bolhuis, en alle andere mensen die het wel erg overdreven vinden dat er nu zoveel vrouwen in de Kamer komen.
Want dit is het bredere plaatje: bij progressieve partijen staan vrouwen inmiddels rond de vijftig procent op verkiesbare plekken. Bij de grootste partij, de PVV, waren slechts 10 van de 45 kandidaten vrouwen. Vier partijen leverden zelfs uitsluitend mannelijke Kamerleden, en bij de SGP mogen vrouwen niet eens op de kieslijst staan. Toch ging de discussie niet dáárover, maar over de paar vrouwen die met voorkeursstemen alsnog in de Kamer wisten te komen, en werd het geframed alsof zij een coup hadden gepleegd.
Het recordpercentage kwam er dus niet omdat het systeem vanzelf eerlijk werd, maar omdat kiezers het actief corrigeerden. En zelfs die terechte correctie riep onmiddellijk weerstand op. Nederland gidsland?
🐛 The Glitch: te laag schooladvies voor meisjes
Dit is zo’n track die een perfect voorbeeld is van fopfeminisme, omdat hij laat zien waar ongelijkheid al begint. Niet in de boardroom, maar in groep 8.
Op 2 december 2025 publiceerde Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) een onderzoek naar verschillen in schooladvies tussen jongens en meisjes in het basisonderwijs. Daaruit blijkt dat meisjes sinds schooljaar 2018/2019 bij gelijke en vergelijkbare prestaties minder vaak een havo, havo/vwo of vwo-advies krijgen dan jongens.
Dat verschil is niet terug te zien in objectieve prestaties. Op de eind- en doorstroomtoets doen meisjes het minstens even goed als jongens, vaak zelfs iets beter. Ook in hun verdere schoolloopbaan blijkt geen achterstand. Integendeel: in het voortgezet onderwijs stromen meisjes juist vaker dan jongens door naar havo of vwo.
Meisjes worden structureel lager ingeschat dan hun prestaties rechtvaardigen. Dat ze dit later weer ‘inhalen’ is geen bewijs van gelijke kansen, maar het bewijs van een fout aan het begin.
En precies dát is het probleem.
We praten al jaren over dat meisjes beter presteren dan jongens op school en dat dat zogenaamd een maatschappelijk probleem zou zijn. Maar in een samenleving die zegt te werken als een meritocratie (beloning op basis van inzet en kunnen) zou dat geen probleem zijn. Dat zou dan de eerlijke uitkomst van het systeem zijn. Dat dit wél als probleem wordt gezien, is het eerste signaal dat prestaties hier niet neutraal worden vertaald naar verwachtingen.
De werkelijkheid is dus omgekeerd. Zelfs wanneer meisjes net zo goed of zelfs beter presteren dan jongens, vertaalt dat zich niet automatisch in gelijk verwachtingen en kansen.
DUO laat bovendien zien dat scholen de mogelijkheid om schooladviezen bij te stellen na een hogere toetsuitslag niet vaak genoeg benutten om dit verschil te corrigeren.
We organiseren “gelijke kansen” via menselijke oordelen, aannames en inschattingen. En die zijn zelden neutraal. Het systeem corrigeert zichzelf later wel, zeggen we dan. Maar dat betekent dus dat sommige kinderen eerst lager worden ingeschaald, en daarna mogen bewijzen dat dat onterecht was.
🔁 Hetzelfde liedje weer: abortus (demonstratierecht edit)
Op de valreep van 2025 werd opnieuw duidelijk hoe voorwaardelijk het recht op abortus in Nederland nog altijd is. Er komt geen wettelijke bufferzone rond abortusklinieken. Een voorstel om vrouwen een rustige en veilige doorgang naar zorg te garanderen, werd op het laatste moment geblokkeerd door vicepremier Mona Keijzer.
Het plan was opmerkelijk mild. Geen demonstratieverbod, geen censuur, maar afstand. Zodat vrouwen niet op weg naar medische zorg geconfronteerd worden met intimidatie, geschreeuw of schokkende beelden. Het WODC adviseerde deze maatregel. De Raad van State stelde al dat burgemeesters demonstranten op afstand mogen houden.
Toch ging het niet door.
De bescherming van vrouwen die zorg zoeken moest wijken voor een abstract beroep op demonstratierecht. Alsof grondrechten los van elkaar bestaan. Alsof het recht om te demonstreren zwaarder weegt dan het recht om zonder intimidatie medische zorg te ontvangen.
In de praktijk betekent dit dat vrouwen ook in 2026 nog steeds langs activisten moeten lopen die hen aanspreken of intimideren. Dat vrijwilligers zich genoodzaakt voelen om als abortusbuddy mee te lopen. En dat bescherming afhankelijk blijft van postcode, burgemeester en politieke wil.
Dit is geen detail in een zogenaamd “debat” over abortus. Dit is abortusbeleid.
Want een recht dat alleen geldt zolang niemand het actief ondermijnt, is geen recht. Het is een gunst. En die gunst werd ook dit jaar weer niet wettelijk vastgelegd.
Zelfde liedje. Nieuw couplet.
📀 Yearly recap: wat voor jaar was 2025 voor het feminisme?
2025 was geen jaar van grote doorbraken. Het was een jaar waarin zichtbaar werd hoe fragiel alles is wat we ‘verworven’ noemen, en waarin velen van ons het gevoel hadden dat we teruggaan in de tijd - wat de val op de Global Gender Gap Index naar plek #43 ook bevestigt.
Het was het jaar waarin feministisch activisme niet terugkwam omdat het hip was of leuk voor op een t-shirt, maar omdat het nodig was. Waarin een actiegroep uit 1970 opnieuw relevant bleek, omdat de omstandigheden er weer om vroegen. Niet symbolisch, maar praktisch. Op straat. Bij klinieken. In tunnels. Bij de Tweede Kamer. In het donker.
Het was ook het jaar waarin Nederland zichzelf bleef beschouwen als gidsland, terwijl de cijfers iets anders lieten zien. Waarin we hoog scoorden op zelfbeeld, maar kelderden op gelijkheid. Waarin rechten niet werden afgeschaft, maar opnieuw ter discussie werden gesteld. In moties. In brieven. In zogenaamd “neutrale vragen”.
2025 liet zien hoe ongelijkheid werkt in Nederland: niet via grote verboden, maar via kleine verschuivingen. Niet via expliciete uitsluiting, maar via ongelijke verwachtingen. Niet via openlijke afwijzing, maar via voorwaardelijkheid.
Meisjes presteerden beter, maar werden lager ingeschat.
Vrouwen wilden meer werken, maar kregen minder aangeboden.
Vertegenwoordiging nam toe, maar riep meteen weerstand op.
Veiligheid kreeg aandacht, maar pas nadat het voor zoveel vrouwen al te laat was.
Dit was geen feelgood jaar. Dit was een diagnostisch jaar. En diagnoses zijn ongemakkelijk. Maar ze zijn ook noodzakelijk.
Als ik één wens mag doen voor 2026, dan is het deze:
Dat we stoppen met wachten tot ongelijkheid zichzelf oplost.
Niet door alles meteen te fixen, maar door consequent één reflex af te leren:
het wegwuiven van structurele problemen als individuele keuzes, incidenten of nuances.
Concreet betekent dat:
Niet denken: “ze kiezen daar zelf voor”, maar vragen: wie heeft deze keuze ontworpen?
Niet zeggen: “het is ingewikkeld”, maar besluiten: wie draagt nu de kosten van die complexiteit?
Niet tevreden zijn met symboliek, maar doorvragen naar mandaat, budget en handhaving.
En misschien wel het belangrijkst:
dat we blijven kijken, ook als het ongemakkelijk wordt.
Niet alleen naar de cijfers die ons geruststellen, maar juist naar die welke dat niet doen.
2026 hoeft geen revolutionair jaar te worden.
Maar het kan wel het jaar zijn waarin we ophouden met doen alsof we er al zijn, zodat we eindelijk kunnen beginnen naar gendergelijkheid te bewegen, en dat gidsland te worden waarvan we al zo lang denken dat we het zijn.
📹 Message from the Artist: mijn eerste jaar op Substack.
Van 0 naar 7.200 (en een nieuwe stap)
Voordat we 2026 induiken, stap ik even uit de wrapped metafoor.
Dit was mijn eerste jaar op Substack. Ik besloot maar op de bonnefooi te beginnen. Op 7 maart 2025 verstuurde ik de allereerste editie van Onder de Loeb. Aantal abonnees: 0. Vandaag, eind 2025, zijn jullie met meer dan 7.200.
Ik vind dat echt waanzinnig. En dat terwijl ik door het schrijven van Fopfeminisme veel onregelmatiger in je inbox verscheen dan ik had gewild. Dat jullie zijn blijven hangen, en dat het aantal abonnees steeds maar blijft groeien, raakt me.
Zeker nu. Met de aangekondigde bezuinigingen bij de publieke omroep wordt de ruimte voor dit soort duiding alleen maar beperkter. Het werk dat ik eerder in mijn Druktemakerscolumn op radio 1 deed zet ik daarom hier voort: onafhankelijk, kritisch en feministisch.
Zodra Fopfeminisme af is, lanceer ik de betaalde premium variant van deze nieuwsbrief. Ik ben nu al trots dat er spontaan 22 mensen een pledge hebben gedaan: lezers die in deze missie geloven en bereid zijn te betalen voor mijn onafhankelijke feministische werk. Dank jullie wel. Jullie maken dit mogelijk.
Mocht je ook alvast een pledge willen doen om mij te laten weten dat je interesse hebt in een betaald abonnement op termijn, waarbij je tal van extra’s krijgt zoals meer verdiepende essays, voorpublicaties uit Fopfeminisme en exclusieve podcasts, dan kun je dat via de knop hieronder doen:
Of stuur de nieuwsbrief door naar iemand die dit ook interessant vindt:
🚨 En ik herinner je er graag aan dat er dus een extra show van Fopfeminisme bijgekomen is op 17 mei 2026 in theater DeLaMar om 19:00. Kaarten daarvoor kun je hieronder kopen:
Dank je wel!
Heel veel dank voor het lezen van deze laatste Onder de Loeb van 2025! Welke grote feministische gebeurtenis mis ik volgens jou? Wat stond er bij jou in 2025 op repeat — of juist op skip? Laat het hieronder weten in de comments.
Op een mooi, gezond en gendergelijk 2026!
Liefs,
Lisa
Zou er een verband kunnen zijn tussen hogere abortuscijfers en het niet meer gratis zijn van anticonceptie voor vrouwen boven 18 jaar?
Ik lees je berichten graag. Gelukkig dat het feminisme weer levend is. In de jaren zeventig heeft het mij een leven gegeven. Dat zal voor vrouwen nu ook zo zijn. Ik struikel alleen wel vaak over het Engels. Wel hip, maar wordt wat je wil vertellen er ook duidelijker van?
Het is niet hip om dit te zeggen, maar het is in het belang van de goede zaak, want ik ben vast niet de enige die hierover komt te vallen. Ga dapper door! De heksen zijn terug!
Alle goeds voor het nieuwe jaar:)